«مکانیسم ماشه» اصطلاحی است که در سالهای اخیر بارها در تحلیلها و اخبار مرتبط با برجام شنیدهایم. این سازوکار در بندهای ۳۶ و ۳۷ برجام و نیز قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت سازمان ملل تعریف شده است. ایده کلی ساده است: اگر یکی از طرفهای توافق احساس کند که ایران یا سایر امضاکنندگان تعهدات خود را نقض کردهاند، امکان دارد با استفاده از این مکانیسم روند بازگشت تحریمهای بینالمللی را آغاز کند.
مراحل اجرای مکانیسم ماشه
- ارجاع به کمیسیون مشترک: شاکی موضوع را به کمیسیون مشترک برجام ارجاع میدهد. این کمیسیون ۱۵ روز فرصت دارد تا اختلاف را بررسی و حلوفصل کند.
- سطح وزرای خارجه: در صورت بینتیجه بودن، پرونده به سطح وزرای خارجه طرفها میرود و باز هم ۱۵ روز برای مذاکره در نظر گرفته میشود.
- هیأت مشورتی سهنفره: اگر باز هم توافق حاصل نشود، هیأتی شامل سه عضو (یکی از شاکی، یکی از طرف مقابل و یک عضو بیطرف) تشکیل میشود تا ظرف مدت مشخص نظر خود را اعلام کند.
- بررسی مجدد در کمیسیون مشترک: کمیسیون بر اساس نظر هیأت مشورتی، ۵ روز دیگر وقت دارد برای تصمیمگیری.
- ارجاع به شورای امنیت: اگر اختلاف همچنان حل نشده باشد، پرونده به شورای امنیت سازمان ملل ارسال میشود.
نقش کلیدی شورای امنیت
شورای امنیت در این مرحله ۳۰ روز فرصت دارد تا یک قطعنامه برای ادامه تعلیق تحریمها تصویب کند. نکته مهم اینجاست که اگر قطعنامه تصویب نشود (به دلیل وتو یا عدم اجماع)، تحریمهای قبلی شورای امنیت بهطور خودکار بازمیگردند و به همین دلیل به این فرآیند «ماشه» گفته میشود؛ درست مانند ماشه یک تفنگ که با کشیده شدن، برگشتپذیر نیست.
تفاوت تحریمهای فعلی و تحریمهای ناشی از ماشه
- تحریمهای فعلی: بیشتر یکجانبه هستند؛ ایالات متحده و اتحادیه اروپا تصمیم گرفتهاند و بانکها و شرکتها به دلیل ترس از جریمه همکاری نمیکنند. از منظر حقوق بینالملل، این تحریمها الزامآور جهانی نیستند.
- تحریمهای ماشه: در این حالت، تحریمها در قالب قطعنامه شورای امنیت بازمیگردند و تمام اعضای سازمان ملل متحد ملزم به اجرای آن خواهند بود؛ حتی کشورهایی که با آمریکا اختلاف سیاسی دارند.
دامنه تحریمها در صورت فعالسازی ماشه
- محدودیت در خرید و فروش سلاح
- کنترل بر انتقال فناوری هستهای و مواد حساس
- مسدود شدن حسابها و محدودیت در دسترسیهای مالی
- اعمال محدودیت بر صادرات نفت، گاز، طلا و کالاهای استراتژیک
- تحریم اشخاص و نهادهای مرتبط با برنامه هستهای و موشکی ایران
در نتیجه، اجرای مکانیسم ماشه به معنای اضافه شدن یک لایه سنگینتر و الزامآور جهانی بر تحریمهای موجود است. برای اقتصادی که زیر فشار تحریمهای یکجانبه قرار دارد، بازگشت تحریمهای چندجانبه شورای امنیت میتواند محدودیتهای جدیتری ایجاد کند و اثر آن فراتر از کاهش فروش نفت یا سختتر شدن مبادلات بانکی باشد.