بر اساس گزارشهایی که از بامداد سوم ژانویه منتشر شده، نیکلاس مادورو، رئیسجمهور ونزوئلا، در جریان یک عملیات سریع نیروهای ویژه آمریکا در کاراکاس بازداشت و به ایالات متحده منتقل شده است؛ رویدادی که میتواند یکی از کمسابقهترین سقوطهای سیاسی در آمریکای لاتین طی دهههای اخیر باشد. گفته میشود این عملیات در کمتر از چهار ساعت به پایان رسیده و مادورو پس از تفهیم اتهام در نیویورک، به بازداشتگاه متروپولیتن بروکلین منتقل شده است؛ جایی که او با پروندههایی سنگین از جمله قاچاق مواد مخدر و سلاح روبهروست.
این تحولات، موجی از شادی در میان مهاجران ونزوئلایی در میامی، سانتیاگو و مادرید به راه انداخته، اما در داخل کشور، فضای حاکم بیش از آنکه جشن باشد، آمیخته به احتیاط و ابهام است. پرسش اصلی این نیست که «مادورو کجاست»، بلکه این است که قدرت اکنون دست چه کسی است و ونزوئلا به کدام مسیر میرود؟
ارتش؛ بازیگر تعیینکننده
بزرگترین متغیر در معادله قدرت، ارتش ونزوئلاست. در ساعات نخست پس از انتشار خبر بازداشت مادورو، فرماندهان ارشد نظامی مواضع شفاف و یکپارچهای اتخاذ نکردند. این سکوت، خود گویای تردید است. از یکسو، ارتش در برابر قدرت نظامی آمریکا عقب نشست و احتمالاً تمایلی به آزمودن تهدیدهای واشنگتن ندارد. از سوی دیگر، بخش مهمی از فرماندهان نظامی طی سالهای اخیر از شبکههای فساد، قاچاق و اقتصاد تاریک رژیم سود بردهاند.
اگر دولت موقت یا هر ساختار جایگزینی بتواند تضمینهایی برای حفظ منافع یا دستکم مصونیت این فرماندهان فراهم کند، احتمال همراهی ارتش وجود دارد. اما خطر شکاف در نیروهای مسلح کاملاً واقعی است؛ شکافی که میتواند کشور را وارد مرحلهای بیثبات و خطرناک کند.
رودریگز؛ چهره میانی یا مهره موقت؟
دِلسي رودریگز، معاون مادورو و وزیر نفت، اکنون در مرکز توجه قرار گرفته است. دونالد ترامپ اعلام کرده که ایالات متحده برای «دورهای نامشخص» ونزوئلا را مدیریت خواهد کرد و تلویحاً از همکاری رودریگز سخن گفته است. طرح ظاهری واشنگتن، ایجاد یک دولت مطیع برای بازسازی صنعت نفت و سپس حرکت به سمت انتخابات است.
اما رودریگز در نخستین واکنش تلویزیونی خود، موضعی کاملاً متفاوت اتخاذ کرد و گفت مادورو همچنان «رئیسجمهور قانونی» است و ونزوئلا «مستعمره هیچ امپراتوریای نخواهد شد». تحلیلگران این اظهارات را بیشتر نوعی پیامرسانی داخلی برای مهار بدنه رژیم میدانند تا اعلام یک خط قرمز واقعی. او بهعنوان چهرهای عملگرا و نسبتاً آشنا با اقتصاد بازار شناخته میشود، اما مشروعیت مردمی محدودی دارد.
اپوزیسیون؛ فرصت از دسترفته؟
در این میان، ماریا کورینا ماچادو، چهره اصلی اپوزیسیون، عملاً به حاشیه رانده شده است. ترامپ نقش او را کماهمیت جلوه داده و حتی نام ادموندو گونسالس، پیروز واقعی انتخابات ۲۰۲۴، را مطرح نکرده است. این مسئله میتواند اپوزیسیون را به این نتیجه برساند که سقوط مادورو لزوماً به معنای پیروزی دموکراسی نیست.
سازماندهی اعتراضات مردمی نیز بسیار دشوار به نظر میرسد. کشور از سالها سرکوب، مهاجرت گسترده و فروپاشی اقتصادی فرسوده شده و جامعه بیش از آنکه آماده خیزش باشد، درگیر بقاست.
سناریوهای پیشرو
۱. توافق پشتپرده: محتملترین سناریو، رسیدن رودریگز و هسته قدرت به توافقی محدود با آمریکا برای حفظ ساختار رژیم در شکلی تعدیلشده است.
۲. چندپارگی قدرت: شکاف در ارتش و نهادهای امنیتی که میتواند به خشونت، بیثباتی و حتی جنگ داخلی محدود منجر شود.
۳. گذار واقعی سیاسی: کماحتمالترین اما مطلوبترین سناریو؛ انتقال قدرت به اپوزیسیون و حرکت بهسوی انتخابات آزاد.
جمعبندی
حتی اگر بازداشت مادورو آغاز یک فصل جدید باشد، پایان رژیم او هنوز قطعی نیست. ونزوئلا وارد مرحلهای شده که تصمیمات چند بازیگر محدود ارتش، رودریگز، واشنگتن و اپوزیسیون آینده آن را رقم میزند. آنچه مسلم است، اینکه سقوط یک فرد، لزوماً به معنای سقوط یک سیستم نیست.